Listeria monocytogenes

Bacteriën zijn kleine organismen die niet met het blote oog zichtbaar zijn, ze bestaan uit één enkele cel en zijn bijna overal in onze omgeving aanwezig: in de lucht, de bodem, water, zelfs op onze huid. Sommige bacteriën zijn nuttig voor de mens - ze zijn aanwezig in onze darmen, bevorderen de spijsvertering én ze worden zelfs toegevoegd aan voeding voor de fermentatie (yoghurt, zuurkool,… ), - maar er zijn ook bacteriën die ziekten veroorzaken: deze noemen we pathogeen (ziekteverwekkend).

Ziekteverwekkende bacteriën of hun toxines (giftige stoffen) kunnen infecties of intoxicaties veroorzaken. Hun pathogeniteit (vermogen om een ziekte te veroorzaken) hangt af van verschillende factoren zoals het aantal bacteriën, de omstandigheden van inname, de gezondheidstoestand van de persoon, … .

Voorbeelden van bacteriën die ziektes kunnen verwekken zijn: shigatoxine-producerende Escherichia coli (STEC), Salmonella, Listeria monocytogenes, ... 

Listeria is een bacterie die overal in onze natuurlijk omgeving te vinden is: in de lucht, de bodem, in water,… en soms in voeding. Er zijn meerdere soorten listeria, maar enkel Listeria monocytogenes wordt voornamelijk via voeding op mensen overgedragen. In sommige gevallen kan dit leiden tot een voedselinfectie: listeriose.

Listeriose is één van de meest ernstige voedselinfecties. Bij gezonde mensen met een normale afweer kan de ziekte zonder klachten verlopen of kan men last hebben van milde griepachtige verschijnselen (koorts, spierpijn, hoofdpijn, maag- en darmproblemen). 

Maar de bacterie kan ook ernstigere infecties veroorzaken, vooral bij YOPI (Deze Engelse term staat voor Young (baby's en kleine kinderen tot 5 jaar), Old (de 65-plussers), Pregnant (zwangere vrouwen) en immuno-compromised (dit zijn personen met een verminderde weerstand zoals mensen die leiden aan chronische ziekten). Deze mensen behoren tot een risicogroep aan wie artsen aanraden bepaalde levensmiddelen die een hoger risico inhouden voor Listeria monocytogenes, te vermijden. De gevolgen van een listeria-infectie kunnen zeer ernstig zijn: bloedvergiftiging, hersenvliesontsteking en spontane abortus van de foetus zijn helaas niet uitgesloten.

In sommige gevallen kan het tot acht weken na de consumptie van de gecontamineerde voeding duren voordat er herkenbare symptomen optreden. Mensen met symptomen moeten hun arts raadplegen.

Het risico om de infectieziekte listeriose te ontwikkelen hangt af van de virulentie (hiermee wordt aangegeven in hoeverre de bacterie ziekteverwekkende eigenschappen heeft) van de stam die via de voeding is opgenomen, de vatbaarheid van de consument en de hoeveelheid opgenomen bacteriën.

Jaarlijks worden in de EU rond de 3000 gevallen van listeriose bij de mens gemeld. Listeria monocytogenes is een van de meest voorkomende zoönoses (Een zoönose is een infectieziekte die van dier op mens kan overgaan). Listeria monocytogenes is de bacterie die echter de meeste overlijdens veroorzaakt en in bijna de helft van de gevallen tot hospitalisatie leidt.

Meer informatie vind je in het zoönoserapport (2024) van EFSA:
The European Union One Health 2024 Zoonoses report

Het FAVV onderzoekt jaarlijks duizenden producten op de aanwezigheid van Listeria monocytogenes. De voedingsbedrijven moeten bovendien zelf ook testen of er geen ziekmakende bacteriën, zoals listeria monocytogenes, in hun producten aanwezig zijn. Op die manier controleren ze of de hygiënemaatregelen die ze hanteren, volstaan.

In 2024 nam het FAVV zo'n 8000 stalen die werden geanalyseerd op Listeria monocytogenes. 99,4 % van de resultaten was conform.

Wanneer een staal niet-conform is, worden alle nodige maatregelen genomen door het bedrijf en/of het FAVV om de gezondheid van de consument te beschermen. Dit kan leiden tot het uit de handel halen van producten of een terugroeping van bij de consument.

Om op de hoogte te blijven van alle productterugroepingen kan je je inschrijven op onze nieuwsbrief, of onze website en sociale media in de gaten houden.

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen van de producent kan het gebeuren dat producten met Listeria monocytogenes gecontamineerde levensmiddelen bij de consument terechtkomen. Wees aandachtig voor producten die worden teruggeroepen door de bedrijven en consumeer deze niet.

Thuis kan je goede hygiënepraktijken toepassen, deze kunnen bescherming bieden tegen de meest voorkomende micro-organismen, waaronder Listeria monocytogenes:

• Respecteer de koude keten voor koel te bewaren levensmiddelen: Plaats ze na aankoop in een koeltas voor het transport huiswaarts en plaats je zo snel mogelijk na aankoop in de koelkast (tussen 0 en 4°C);
• Respecteer de TGT-datum van verpakte voedingsmiddelen en consumeer ze zo snel mogelijk na opening;
• Lees alle informatie op het etiket van het levensmiddel en volg de instructies voor bereiding / bewaring van de fabrikant nauwgezet op;
• Was onverpakte rauwe groenten en kruiden grondig voor je er mee aan de slag gaat;
• was je handen na het aanraken van rauwe levensmiddelen tijdens het koken;
• Vermijd kruiscontaminatie: houd gekookte en rauwe levensmiddelen gescheiden tijdens de bereiding;
• Reinig keukengerei en werkoppervlakken voor en na gebruik;

Voor zwangere vrouwen en personen die het meeste risico lopen (jonge kinderen, ouderen, personen met een verzwakt immuunsysteem), wordt aanbevolen om voedingsmiddelen te vermijden die een grotere kans hebben om met Listeria monocytogenes gecontamineerd te zijn. Onderstaande tabel kan hierbij helpen (Bron: "Risicoprofiel van Listeria monocytogenes in kant-en-klare levensmiddelen", die werd uitgevoerd door de Universiteit Gent, in opdracht van en gefinancierd door de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu.).
 

De Hoge Gezondheidsraad en het wetenschappelijk comité van het FAVV formuleerden aanbeveling met betrekking tot listeriose voor enkele specifieke en kwetsbare groepen:

Zie: Gemeenschappelijk advies HGR N°9311 en SciCom 21-2016